Klankschalen

Met de stroom vluchtelingen, die Tibet sinds de inval van de Chinezen hebben verlaten, is ook een bescheiden stroom van tot dan toe vrijwel onbekende fenomenen in onze richting op gang gekomen.

De Himalayaklankschalen, ook wel Tibetaanse of Nepalese klankschalen genoemd, zijn zo`n fenomeen. Steeds meer `westerlingen` raken gefascineerd door de zingende klank van deze metalen kommen. Door concerten of z.g. klankmassages te ondergaan of zelf te experimenteren, beginnen ze allerlei mogelijkheden en aspecten van die bijzondere klanken te ontdekken. Toch blijven de schalen op zich een raadsel. Over hun herkomst en hun uiteindelijke funktie doen allerlei verhalen de ronde; vraagt men het aan de bewoners van de Himalaya zelf dan hullen ze zich meestal in een glimlachend zwijgen.
Dit boek pretendeert dan ook niet een absoluut antwoord op alle vragen te geven. Het is wel een oprechte poging om enkele achtergronden van het mysterie wat te verduidelijken en het hoopt de lezer te inspireren tot zelfonderzoek van het verschijnsel. Het geeft praktische informatie over manieren van bespelen en gebruiken en over hoe een schaal voor zichzelf uit te zoeken.

Voor de samenstelling van deze bescheiden wegwijzer `Klankschalen` heeft de schrijfster mogen putten uit de kennis en ervaring van die paar mensen in Nederland en België die zich al ver voordat het verschijnsel meer algemene bekendheid kreeg, zijn gaan verdiepen in de werking van de klank en het werken met klankschalen. Alleen al daardoor is het, in al zijn beperktheid, een unieke bundeling van tot nu toe fragmentarische en versnipperde informatie.
Een extra deel is gewijd aan twee instrumenten, die in het westen vaak in combinatie met klankschalen worden gezien en gebruikt: tingsha`s (twee schelletjes aan een koord) en bel. De laatste samen met de dorje (rituele bliksemschicht) waarmee ze onlosmakelijk is verbonden.

Inhoud:
Introductie IX
Deel 1 Kennismaking 1
Ontmoeting tussen Oost en West 3 - Meesters in de Klank 6
Deel 2 Geschiedenis 15
De Oorsprong der Dingen 17 - Klinkende Stenen er Spuitende Kommen 20
Klankschalen, Offerschalen, Eetgerei... 22
Deel 3 Werking 29
Uiterlijke Kenmerken 31 - Klank is Vorm 34 - Natuurlijke Harmonieën 36
Ineensluiten en Innerlijke Massage 39 - Sjamanisme en Hersengolven 42
Deel 4 Praktijk 45
De Eigen Klank is altijd Uniek 47 - Een Manier van Selecteren 49 - Gereedschap 53 - Wegwijzer in Wonderland 57 - Een Open Hart en een Open Geest 63 - Therapeutisch Gebruik 64
Deel 5 Tingsha`s, Dorje en Bel 67
Tingsha`s 69 - Dorje en Bel 75
Besluit 89
Bronnen- en literatuurvermelding 93

Introductie:
Een reis van vele honderden kilometers begint op het punt onder iemands voet.
Lao Tse (Tau Te Tsjing)
De grote metalen kom weegt zwaar op mijn hand. Ik sla beheerst met een vilten klopper tegen de rand. Een gonzend, zingend geluid om­helst me; een diepe, brommende ondertoon met trapsgewijs opklimmende, golvende boventonen. Ik sla opnieuw en weer en weer. En hoe langer ik daarmee door ga en hoe meer de kamer, waar ik zit, zich vult met klank, hoe stiller het in mij wordt. Besef van tijd en plaats ebben weg. Ik woon in de klank en de klank woont in mij...

Zoals mij vergaat het steeds meer mensen. Het fenomeen van de klankschalen (zingende schalen, singing bowls, Tibetan bells, zoals ze ook wel genoemd worden) begint een steeds grotere bekendheid te krijgen. Steeds meer mensen maken kennis met die wonderlijke, zingende klank, via concert, een cassettebandje of plaat, een z.g. klankschaalmassage wellicht, en raken gefascineerd. En steeds meer mensen zet­ ten die fascinatie om in de aanschaf van zo`n schaal. Maar met de bekendheid van het fenomeen groeit ook het raadsel omtrent de herkomst en de oorspronkelijke functie. De paar mensen die werkelijk iets meer over klankschalen weten - doordat ze er al lang mee werken, doordat ze reizen maken of gemaakt hebben in de grensstaten van de Himalaya, doordat ze een diepgaande studie van het fenomeen hebben gemaakt - vertellen eigenlijk allemaal weer een ander verhaal. Die verhalen hebben overeenkomsten op een aantal punten, op andere punten spreken ze elkaar vierkant tegen. Wat moet je daar nou van denken, als argeloze klankschaalamateur, gefasci­ neerd door de klank, nieuwsgierig naar de herkomst, verlangend meer over het gebruik te weten? Na maanden van studie, navorsingen en gesprekken met die paar `deskundigen` die ik op dat gebied in Nederland kon vinden, ben ik in ieder geval tot één conclusie gekomen: ieder doet er goed aan, er gewoon het zijne van te denken. De ervaring van de klank is en blijft het belangrijkste. Wat ik in dit boekje dan ook doe, is niet meer dan een poging om de verschillende meningen tot een min of meer samen­ hangend overzicht ineen te vlechten. Dat daarbij losse eindjes blijven hangen, is onvermijdelijk.

Verder heb ik geprobeerd het verschijnsel klank, de werking daarvan in het algemeen en de werking van de klankschalen in het bijzonder, wat uit te diepen en toe te lichten. Vaak denken mensen, dat de invloed van klankschalen op lichaam en geest een kwestie is van `suggestie` of dat je toch tenminste `erin moet geloven` om iets van die invloed te ondergaan. Terwijl niemand zegt: `Je moet in de muziek geloven om die te kunnen horen`. Klank is een natuurkundig feno­ meen; de lichamelijke registratie van klank geschiedt via principes die eveneens in de fysica en de biologie hun verklaring vinden. Dat wil zeggen dat je inderdaad kunt beschrijven hoe het werkt. Waarom dat zo is, hoe het komt dat deze werking bestaat... Dat is het geheim dat achter alle dingen schuilt en waarvoor iedere religie een eigen verklaring probeert te geven. Waarbij wel opvalt, dat die verklaringen zich nogal eens van vergelijkbare principes bedienen. Principes, waarin vaak een kennis doorklinkt van de, soms pas recentelijk (her)ont­ dekte, natuurkundige fenomenen. Die in zich weer een geheime oor­sprong hebben... Geheimen bewaren zichzelf en openbaren zich tenslotte alleen aan degene die bereid is, door het labyrint van verschijnselen en verklaringen heen de eigen weg te zoeken. Een weg, die enkel via de rode draad van eigen ervaring en intuïtie naar de kern, het inzicht in het mysterie, leidt.

Klankschalen, Offerschalen, Eetgerei...
Langs de verschillende karavaanroutes door Azië heeft zich niet alleen koopwaar, maar ook kennis en religie verspreid. Sjamanen trokken via Mongolië zuidwaarts, het boeddhisme kwam vanuit India over de Himalaya naar het noorden.
In Tibet ontmoetten sjamanisme en boeddhisme elkaar. De oorspronkelijke religie in Tibet was de sjamanistisch-animistische Bönreligie. In de zevende eeuw n. Chr. huwde de beroemde koning Srongtsen (of Srong Btsan) Gampo twee prinsessen: een uit Nepal en een uit China. Beide vrouwen waren gelovige boeddhisten. En geleidelijk aan zijn er uit deze twee religies twee nieuwe stromingen ontstaan: het lamaïsme, dat vooral boeddhistisch is, maar doorweven met sterke Bön-invloeden; en de Bönreligie, die intussen een soort sjamanistische tak van het boeddhisme is geworden.
Beide takken van het Tibetaanse boeddhisme maken een intensief gebruik van klank bij hun rituelen en meditaties (zie: Deel 1). Maar wanneer je aan een Himalaya-reiziger vraagt of hij ooit klankschalen in een klooster heeft gehoord; wanneer je aan een Tibetaan vraagt of dat wat wij klankschalen noemen, ook inderdaad als `zingende` schalen gebruikt wordt (of werd), dan is het antwoord een ontkenning. (Hoewel... Zie: Introductie, blz. XIV.) Wel zijn op de foto`s van tempelinterieurs ronde metalen schalen te zien, ze lijken sprekend op `onze` klankschalen, maar ze doen duidelijk dienst als offerschalen. En uit Nepal komen reizigers terug met verslagen van metalen eetkommen, die een goudachtige kleur hebben. Maar als het alleen offerschalen en etenskommen zijn, waarom dan die klank? En wie heeft ze dan zo gemaakt? De meningen over de makers lopen licht uiteen, al wijzen ze allemaal terug naar de sjamanistische traditie.
Ten eerste is er sprake van een rondreizende smidskaste, waarvan de oorsprong in de sjamanistische traditie gezocht moet worden. Maar maakten deze smeden die schalen op eigen initiatief, of deden ze dat op verzoek van hun klanten? En waren die klanten dan toch monniken, die eventueel zelf beschikten over de kennis die nodig was om vast te stellen in welke verhouding de verschillende metalen gebruikt moesten worden voor het beoogde resultaat? De legering van de combinatie van metalen moet gegaan zijn volgens een bijzonder procédé, dat tot nu toe niet met moderne middelen gereconstrueerd kon worden...En dan is er ook nog de opvatting, dat de monniken toch zelf de smeden waren die de schalen maakten. Maar waarom ziet men de Nepalezen er dan uit eten? Daarbij komt, dat niemand ze ooit heeft zien maken op de oude manier, noch door lama`s, noch door rondtrek­ kende of gevestigde smeden. Er worden nog wel schalen gemaakt, maar die worden meestal gegoten en niet meer in de oude legering.
De overlevering wil, dat de schalen zijn gemaakt van zeven metalen, voor elk van de van oudsher bekende planeten een metaal:

goud
zon

zilver
maan

kwik
Mercurius

koper
Venus

ijzer
Mars

tin
Jupiter

lood
Saturnus


Deze metalen hebben elk hun eigen klank, inclusief boventonen, en zijn samen verantwoordelijk voor de bijzondere, dóórzingende klank van de schaal. De verhouding van de metalen wisselt per schaal, en het blijkt bovendien dat niet elke schaal van precies deze zeven metalen is gemaakt. Soms zijn het er minder, soms meer. Zo zouden de werkelijk Tibetaanse schalen met meer zilver en tin zijn gemaakt, waardoor ze een matte, antracietachtige glans zouden hebben. De Nepalese schalen zouden dan de schalen met de bekende, goudachtige glans zijn.

De verklaring voor de verschillen in samenstelling kan echter ook zijn, dat de rondreizende smid zijn grondstoffen niet bij zich had, maar de ter plekke aanwezige ertsen gebruikte, in hun natuurlijke samenstelling van vaak meerdere metalen bij elkaar. De bergen en hoogvlakten van het `dak van de wereld` zijn rijker aan metaalertsen dan aan klei. Vandaar dat etensgerei lange tijd voornamelijk van metaal of hout was gemaakt.
De methode, die werd gevolgd om een schaal te vormen uit de gemaakte legering, kan alleen maar gereconstrueerd worden, maar is waarschijnlijke deze: het vloeibare metaal werd uitgegoten op een vlakke steen en afgekoeld tot een plaat. Daarna werd deze platte plaat met hamer en stempel net zolang bewerkt tot er een ronde kom was uitgeklopt, waarvan het metaal op optimale spanning stond zonder te scheuren.
De inscripties, randen en andere figuren die de schalen soms sieren, werden daarna met een priem in het metaal gedreven. Bij de opvatting over rondreizende smeden hoort het idee, dat men een bepaalde klank of eigenschap in de schaal kon bestellen. Er wer­ den dan een aantal schalen gemaakt die alle ongeveer dezelfde klank hadden, maar met kleine verschillen in zweving en boventoon. Uit deze schalen, die allemaal kwalitatief goed waren, kon de opdrachtgever zijn keuze maken.
Dit zou de verklaring kunnen zijn van het verschijnsel dat, ondanks het feit dat men ongeveer veertig jaar geleden is opgehouden met het maken van deze schalen op de traditionele manier, er toch nog zoveel schalen in omloop zijn.
Een andere verklaring voor dat feit is, dat veel `klankschalen` offerschalen zijn, die altijd in overvloed aanwezig waren in de lamaïstische kloosters. Dat ze toch zo`n bijzondere klank hebben, komt dan door­dat een offer zeker ook in harmonie moet zijn en dat juist daarom de offerschalen heel zuiver van toon dienden te zijn, al klonken ze nooit luidop. Dat de schalen ook als etensgerei dienden, spreekt dat alles niet tegen. Wellicht zorgde de metaallegering voor homeopatische potenties van noodzakelijke mineralen in het voedsel, als welkome aanvulling op de vaak eenzijdige samenstelling. Vrouwen, die pas een kind hadden gekregen, schijnen in ieder geval een maandlang uit zo`n schaal te hebben gegeten.
Maar: wanneer de schalen werkelijk door rondtrekkende smidsjamanen zijn gemaakt, en zelfs wanneer ze achter gesloten deuren in kloosters worden gebruikt, dan is er een heel goede reden waarom iedereen z`n mond houdt over het sjamanistische, zingende gebruik van deze schalen, en het afdoet met: `dat weet ik niet` of `etensgerei`. In het gebied waar deze schalen voorkomen (de Himalaya), is het boeddhisme de heersende godsdienst. In de officiële boeddhistische rituelen komen `zingende schalen` niet voor. Niemand zal openlijk toegeven voorwerpen te bezitten, die op sjamanistische rituelen duiden. Hoeveel eeuwen hebben mensen in de `christelijke` landen het niet geheim moeten houden dat ze de voor-christelijke gebruiken nog in ere hielden? Maar `etensgerei` heb je altijd nodig, dus dat kun je openlijk kopen en in je huis neerzetten, klaar voor gebruik. Voor welk gebruik dan ook...
Dat er sinds veertig jaar niet meer op de beschreven wijze schalen zijn gemaakt, kan ook diverse oorzaken hebben. Zo is metaal als eetgerei lastig schoon te maken. Dus waar de schalen werkelijk als eetgerei in gebruik zijn geweest, zijn ze geleidelijk aan vervangen door porcelein en aardewerk, die vanuit China rijkelijk worden aangevoerd. Waren het toch offerschalen, dan is de Chinese inval in Tibet de oorzaak. Nu er zoveel kloosters vernield zijn, is de vraag naar offerschalen op dramatische wijze met de monniken mee uitgeroeid. Er is dus minder behoefte aan nieuwe metalen schalen. De schalen die nog in omloop zijn, kunnen de bestaande behoefte nog dekken. Al moet je je afvragen hoelang dat zal duren, nu ze op steeds grotere schaal vooral naar de V.S. worden overgeplant.
Maar al zou er nog steeds grote behoefte aan nieuwe schalen zijn - en hoe meer westerse handelaars de schalen ontdekken, hoe groter in ieder geval de commerciële behoefte van de plaatselijke verkopers aan nieuwe aanvoer zal worden - op de traditionele manier worden ze niet meer gemaakt. De nomadische smidskasten schijnen langzaam te verdwijnen. De oude, overgeleverde kennis sterft met hen uit.